UvA biedt excuses aan en onthult gedenkteken voor oorlogsslachtoffers
De Universiteit van Amsterdam heeft woensdag voor het eerst excuses aangeboden voor het ontslag van Joodse medewerkers tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de binnentuin van de Oudemanhuispoort werd tegelijk een nieuw gedenkteken onthuld met de namen van 254 studenten en 28 medewerkers die de oorlog niet overleefden. Dit meldt het Parool.
Het monument vervangt een oudere gedenkplaat zonder namen. De nieuwe lijst omvat slachtoffers die werden vermoord omdat zij Joods waren, actief waren in het verzet of beide. Ook staan er studenten en medewerkers op die omkwamen door bombardementen, ziekte, uitputting of suïcide.
Excuses en rechtsherstel
De universiteit erkent dat het ontslag van Joodse medewerkers destijds door het gemeentebestuur werd uitgevoerd, omdat de universiteit toen onderdeel was van de gemeente. De ontslaggegevens worden nu aangepast in het Album Academicum. Bij hoogleraren en lectoren die door de bezetter werden verwijderd, wordt het dienstverband beëindigd op de datum van overlijden.
Een van hen was een hoogleraar economie en statistiek die in 1940 werd ontslagen na invoering van de ariërverklaring. Hij dook later onder, werd in 1944 gearresteerd en stierf in Auschwitz. Zijn naam staat nu met correcte gegevens op het monument.
Uitgebreid historisch onderzoek
Twee jaar geleden kreeg de afdeling Documentaire Informatievoorziening opdracht om het Joodse personeel en medewerkers die vanwege verzetsactiviteiten hun baan verloren opnieuw in kaart te brengen. De bestaande namenlijst van Joodse studenten is gecontroleerd en aangevuld met 29 nieuwe namen. Drie personen zijn verwijderd omdat zij in Duitse militaire dienst zaten.
Onderzoekers raadpleegden onder meer het UvA‑archief, het Stadsarchief Amsterdam, het Digitaal Joods Monument, de Oorlogsgravenstichting en internationale archieven. In inschrijfregisters vonden zij aangrijpende formulieren waarin studenten moesten aangeven hoeveel Joodse grootouders zij hadden. Bij sommige namen stopten de inschrijfdata abrupt na 1941.
Nieuwe namen op de lijst
Onder de nieuw toegevoegde namen staat een studente Nederlandse taal- en letterkunde die in 1941 haar doctoraal behaalde. Zij verrichtte verzetswerk, werd in 1943 gearresteerd en in Sobibor vermoord. Ook een economie‑student die weigerde de loyaliteitsverklaring te tekenen en Joden hielp aan onderduikadressen is toegevoegd. Hij overleed in 1945 in Neuengamme.
Breder historisch kader
In 1943 weigerde een groot deel van de studenten van de Gemeentelijke Universiteit de loyaliteitsverklaring. Een jaar later sloot de universiteit officieel haar deuren. Een deel van het onderwijs ging ondergronds verder in huiskamers.