22 september 2026 om 16:15
5 minuten lezen

Hoe kunnen scholen pesten als groepsproces aanpakken?

Door: Nationale Onderwijsgids / Femke van Arendonk

Pesten lijkt vaak een strijd tussen twee personen: de dader en het slachtoffer. Maar schijn bedriegt. In werkelijkheid is pesten een complex groepsproces waarin de hele klas, bewust of onbewust, een rol speelt, zo stelt de Finse psycholoog en hoogleraar Christina Salmivalli. Zij introduceerde in de jaren 90 het baanbrekende pestrollenmodel. Zolang we ons blijven richten op alleen de pester en de gepeste, dweilen we met de kraan open. Hoe doorbreek je als school de ongeschreven wetten van een onveilige klas en zet je de dynamiek om naar een positieve groep?

Pesten op school stopt pas als je het aanpakt als een complex groepsproces en niet als conflict tussen twee leerlingen. Pesten groeit namelijk door een negatieve sfeer en blijft bestaan door de hele klas, inclusief meelopers en passieve toeschouwers.

Inventariseer de rollen in de klas

Bijna iedereen heeft een actieve of passieve rol binnen een groepsdynamiek. Als je deze rollen leert herkennen, kun je negatieve patronen of pestsituaties effectief doorbreken. Dit zijn volgens Stop Pesten NU de belangrijkste rollen binnen een groep: 

  • De pester: dit is de initiator van het gedrag, die vaak handelt uit een behoefte aan macht, controle of status
  • De meeloper: deze persoon doet actief mee met het pesten, maar neemt nooit zelf het eerste initiatief
  • De versterker: moedigt de pester aan door bijvoorbeeld te lachen of toe te kijken. Dit geeft de pester extra aandacht en motivatie
  • De buitenstaander: ziet wat er gebeurt, maar grijpt niet in en doet alsof er niets aan de hand is. Dit stilzwijgen legt de pester vaak uit als goedkeuring
  • De verdediger: neemt het openlijk op voor het doelwit en probeert de situatie te stoppen
  • Het slachtoffer: dit is de persoon op wie het negatieve groepsgedrag is gericht.

Spreek de stille meerderheid aan

Volgens het wetenschappelijk onderzoek van Finse psycholoog en hoogleraar Christina Salmivalli ligt de sleutel tot de aanpak van pestgedrag bij de buitenstaanders en de versterkers. Een pester stopt immers pas wanneer het gedrag geen status of applaus meer oplevert. Het is daarom belangrijk om de klas collectief verantwoordelijk te maken voor de onderlinge sfeer. Dit vraagt om een actieve benadering waarbij leerlingen leren hoe ze op een veilige manier kunnen ingrijpen of situaties kunnen melden. Door de focus te verschuiven van de schuldvraag naar een gezamenlijke aanpak, transformeert het probleem van een individueel incident naar een collectieve oplossing.

Gebruik groepsmethodieken

Scholen kunnen effectief pesten tegengaan door te kiezen voor een wetenschappelijk onderbouwde, groepsgerichte aanpak. Twee succesvolle en veelgebruikte methoden zijn:

De No Blame-methode

  • Kernaanpak: er wordt een speciale groep gevormd met daarin onder andere de pester en meelopers. Samen zoeken zij naar een oplossing, zonder dat er wordt gestraft of beschuldigd
  • Focus: samen de verantwoordelijkheid dragen voor het welzijn van het slachtoffer.

Het KiVa-programma

  • Kernaanpak: de hele klas krijgt universele lessen over respect, groepsdruk en de invloed die omstanders hebben op de situatie
  • Focus: het vergroten van empathie en het stimuleren van klasgenoten om actief op te komen voor het slachtoffer.

Versterk de onderlinge band

Een veilige basis voorkomt pesten. Start hier meteen aan het begin van het schooljaar mee:

  • Pak je kans in de Gouden Weken: gebruik de start van het jaar om intensief te bouwen aan een hechte, positieve groep
  • Geef leerlingen eigenaarschap: stel samen regels op over de omgang met elkaar en hoe je elkaar hierop aanspreekt
  • Doorbreek kliekjes: zet in op coöperatieve werkvormen, zodat leerlingen ook eens met klasgenoten buiten hun vaste vriendengroep werken.

Zorg voor één helder schoolbeleid

Een groepsaanpak in de klas slaagt alleen als de hele school op één lijn zit. Dit vraagt om een actueel pestprotocol en een team (van docenten tot conciërges en directie) dat signalen direct herkent en eenduidig aanpakt. 

Het aanpakken van pesten als groepsproces vraagt om een actieve cultuurverandering binnen de school. Het protocol is niet het eindpunt, maar juist het startpunt. Ga morgen het gesprek aan in de klas, doorbreek de ongeschreven groepsregels en train leerlingen om op te komen voor elkaar. De omslag van een onveilige naar een veilige klas ligt in de handen van de hele groep en de school heeft de taak om daarin te helpen. Welke eerste stap zet jouw school in de Week Tegen Pesten?

Bronnen: Stop Pesten NU, Leraar24, Nederlands Jeugdinstituut, Stichting School en Veiligheid.

Relevante artikelen

Alles van docenten
    • Basisonderwijs

    Experts pleiten voor nieuwe lespakketten en grotere verantwoordelijkheid ouders in tegengaan pestgedrag

    23 september 2026 om 09:59
    • Basisonderwijs

    Basisscholen uit Drenthe laten Week tegen Pesten aan zich voorbij gaan

    23 september 2025 om 12:34

Aankomende evenementen

Week van het Economieonderwijs 2026 | Landelijke mbo-dag
  • Landelijk
Weet en eet-meeloopdag keuken bij Eindhoven Horeca
  • Noord-Brabant
Proef- en beleefavond bij Eindhoven Vmbo
  • Noord-Brabant
Hoe is het om te studeren aan IPABO?
  • Noord-Holland