Zo zet je zelftoetsing in op de basisschool

Hoe kunnen basisschoolleerlingen nieuwe leerstof beter onthouden, begrijpen en toepassen? Dat onderzocht leerkracht en promovenda Fieke Ophuis-Cox in haar proefschrift ‘The Reach of Retrieval – Exploring Retrieval Practice in Authentic Primary School Classrooms’. De belangrijkste conclusie van haar proefschrift is dat jezelf toetsen helpt bij het langdurig onthouden van nieuwe kennis, zoals tafels van vermenigvuldiging, feiten uit teksten en werkwoordspellingregels. Ze verdedigt haar proefschrift op vrijdag 27 maart 2026 bij de Open Universiteit.

De zorgen over basisvaardigheden in het primair onderwijs nemen toe. Leerlingen krijgen instructie, oefenen in de klas, halen toetsen, en toch zakt essentiële kennis na verloop van tijd weer weg. Tafels van vermenigvuldiging blijven niet paraat, feiten uit teksten verdwijnen en zelfs volwassenen blijven struikelen over werkwoordspellingregels, wie is niet weleens de ’t’ achter ‘jij wordt’ vergeten, terwijl de regel zo bekend is?

Oefenen

De vraag is daarom niet óf leerlingen moeten oefenen, maar vooral hóé ze dusdanig oefenen dat kennis beklijft. Vanuit die vraag richtte Ophuis-Cox haar onderzoek op de leerstrategie ‘retrieval practice’. Een leerstrategie waarbij je nieuw geleerde kennis ophaalt uit je geheugen; je toetst jezelf. Cruciaal daarbij is dat zij dit onderzocht in authentieke basisschoolklassen, midden in de dagelijkse onderwijspraktijk.

Jezelf toetsen

In vier studies in gewone Brabantse basisschoolklassen bleek dat jezelf toetsen consequent leidt tot langdurig beter onthouden van feitelijke kennis dan veelgebruikte strategieën zoals herlezen of samenvatten. Leerlingen die zichzelf toetsten, konden de geleerde lesstof beter onthouden en ophalen op de lange termijn. Dit gold voor het automatiseren van de tafels van vermenigvuldiging, het onthouden van feiten uit teksten én het kennen van werkwoordspellingregels.

Opvallend is dat leerlingen zelf vaak kiezen voor leerstrategieën die prettig en makkelijk aanvoelen, maar minder effectief zijn. Juist de strategie die meer inspanning vraagt, jezelf toetsen, blijkt het meeste op te leveren wanneer het aankomt op het onthouden van kennis voor de lange termijn. Moeite doen loont dus, als je die moeite in de juiste strategieën stopt.

Ook interessant is de bevinding dat het beter kennen van bijvoorbeeld de werkwoordspellingsregels niet automatisch leidde tot het ook beter kunnen toepassen ervan. Vervolgonderzoek zal moeten uitwijzen hoe ‘jezelf toetsen’ op dit gebied zou kunnen bijdragen.

Belangrijke inzichten

Het onderzoek van Ophuis-Cox levert bewijs voor een aantal belangrijke inzichten.

• Jezelf toetsen met flashcards werkt voor het aanleren van de tafels van vermenigvuldiging beter dan traditioneel opdreunen.
• Jezelf toetsen zorgt ervoor dat leerlingen in het primair onderwijs feitelijke kennis en procedurele regels beter onthouden.
• Leerlingen overschatten vaak hoe effectief ‘makkelijke’ leerstrategieën zijn, en onderschatten juist strategieën die meer mentale inspanning vragen.
• Het kennen van regels betekent niet automatisch dat leerlingen deze ook correct toepassen.