Faalangst bij leerlingen en scholieren, wat is het precies en wat kun je eraan doen?

Waarom zijn we zo bang geworden om fouten te maken? In een wereld die steeds meer draait om prestaties en perfecte cijfers, groeit de druk op leerlingen en scholieren tot een hoogtepunt. En bij sommige kinderen slaat gezonde spanning om in faalangst. Maar wat is faalangst nu precies? En wat kan je eraan doen? De redactie van de Nationale Onderwijsgids zocht dit voor je uit.

Wat is faalangst?

Sommige kinderen zijn overmatig bang voor schoolse situaties. Bijvoorbeeld voor toetsen, spreekbeurten, het stellen van een vraag in de klas of in sociale situaties op school. Deze vorm van angst wordt ook wel faalangst genoemd.

De meeste vormen van angst zijn nuttige en gezonde reacties van het lichaam op onbekende of spannende situaties. Wanneer je bijvoorbeeld in gevaar bent, zoals tijdens een brand, zorgt angst ervoor dat je meteen actie kunt ondernemen zonder dat je daarvoor eerst hoeft na te denken. Bij faalangst dreigt er geen direct gevaar, maar een kind reageert wel alsof dit zo is. Dit komt doordat er doemscenario’s in het hoofd van het kind zitten.

Door faalangst kan een kind geremd worden in de ontwikkeling, niet lekker in zijn vel zitten of hinder ondervinden van schoolactiviteiten. Faalangst kan ervoor zorgen dat de prestaties van het kind onder zijn/haar niveau blijven, zelfs als het kind hard werkt. Faalangst is alleen aanwezig als het gaat om het uitvoeren van een bepaalde taak, als er iets van het kind verwacht wordt en waar een beoordeling op volgt. 

Hoe herken je faalangst?

Faalangst uit zich op verschillende manieren. Hier lees je waar je last van kunt krijgen:

• Je krijgt lichamelijke klachten, zoals hartkloppingen, trillende handen, kortademigheid, hoofdpijn en misselijkheid
• Je vermijdt situaties, zodat je geen last hebt van angst
• Je stelt taken uit. Je denkt (onbewust): ‘Als ik er niet aan begin, dan kan ik het ook niet fout doen’
• Je krijgt een black-out. Dat betekent dat je je niet meer kunt concentreren en dat je informatie of handelingen die je normaal goed weet of kunt, niet meer weet of kunt uitvoeren
• Je voelt je onzeker over jezelf
• Je denkt dat je dingen niet goed (genoeg) kunt 
• Complimenten van anderen geloof je niet
• Je hebt geen plezier meer in de dingen die je eerder wel leuk vond, omdat je erg bezig met het goed te willen doen
• Je ziet vooraf op tegen de les of een andere situatie waarin je bang bent om het niet goed te doen
• Je voelt je verdrietig en machteloos

Oorzaken van faalangst

De twee meest voorkomende oorzaken van faalangst zijn een laag zelfbeeld en de ervaren prestatiedruk. Als kinderen een laag zelfbeeld hebben, zijn zij ervan overtuigd dat ze gaan falen. Als dit vervolgens ook gebeurt, geven ze zichzelf de schuld van het falen. Ze kunnen er bijvoorbeeld van overtuigd zijn dat ze dom zijn, niet goed genoeg zijn of bepaalde dingen niet kunnen.

Daarnaast ontstaat faalangst vaak doordat kinderen een hoge druk ervaren om te presteren. Soms zien kinderen niet dat mensen in hun omgeving ook fouten maken. Andere keren wakkeren uitspraken van ouders of de leerkracht onbedoeld deze druk aan in kinderen.

Hoe kun je als leraar faalangst praktisch aanpakken?

Het begeleiden van kinderen met faalangst is niet altijd gemakkelijk. Het gaat vaak met vallen en opstaan. Zelfvertrouwen en welbevinden zijn ongelooflijk belangrijk. Een veilig basisklimaat en een goede pedagogische relatie zijn onmisbaar. Hieronder nog een paar tips:

• Leer je leerling dat fouten maken mag
• Kijk, luister en (ver)oordeel niet
• Bedenk samen of de eisen die de leerling aan zichzelf stelt reëel zijn
• Geef complimenten die de groeimindset stimuleren
• Laat de leerling zien wat zijn/haar eigen bijdrage is aan succes
• Breng de leerling in contact met medeleerlingen die hetzelfde ervaren. Erover praten met elkaar helpt, dan merken ze dat ze niet de enige zijn met faalangst
• Maar gebruik van hulpmiddelen, zoals boeken of spellen

Via school worden er soms ook faalangsttrainingen gegeven aan groepjes kinderen.

Faalangst hoeft de toekomst van een leerling niet te blokkeren. Met de juiste begeleiding en in een veilige omgeving waarin fouten maken mag, kan de angst om te falen langzaam plaatsmaken voor het lef om te groeien. Uiteindelijk leer je het meest van de dingen die in eerste instantie niet lukten.

Bronnen: Opdidakt, JouwGGD, Wij-leren