Essay: over vrijheid, verantwoordelijkheid en de keuzes achter het diploma

Er bestaan in Nederland twee typen scholen. Ze hebben verschillende namen: overheids-hbo, particulier-hbo, publiek of privaat. Maar ze vertegenwoordigen in feite twee werelden. Twee systemen. Twee visies op wat een opleiding zou moeten zijn. Het verschil tussen particulier en staatsonderwijs is meer dan alleen de inhoud. Het gaat vooral om wat ze van mensen vragen en wat ze voor mensen mogelijk maken.

De overheidsschool: toegankelijk, maar voorspelbaar

De eerste wereld is die van het publieke onderwijs. De staatsschool. Gebouwd op idealen van gelijkheid en toegankelijkheid. Hier hoeft niemand buiten de boot te vallen. Iedereen mag meedoen, niemand wordt uitgesloten. Maar in die breedte schuilt ook een beperking. Want als iedereen mee moet, wordt het tempo afgestemd op het gemiddelde. De ruimte voor ambitie of uitzonderlijkheid is beperkt. Het systeem beloont aanwezigheid, niet initiatief.

Model van volgen, niet van leiden

Vanaf de basisschool leer je: maak je toets, vink je antwoord aan, en stroom door naar het volgende blok. Het is een model van volgen, niet van leiden. Wie zich aanpast, slaagt. En dus is het niet vreemd dat veel studenten keurig hun diploma halen, maar daarna niet weten wat ze echt willen. Ze leerden meedraaien, niet bouwen.

Het particuliere onderwijs: kleiner, scherper, directer

Daartegenover staat het particuliere onderwijs. Kleinschaliger, ondernemender en veeleisender. Geen subsidie, geen vangnet. De school leeft van resultaat. En dus moet ze meer doen dan lesgeven: ze moet vormen. Bij EuroCollege, een van de bekendere particuliere instellingen in Nederland, wordt vanaf dag één een andere toon gezet. Studenten worden niet gevraagd om aanwezig te zijn, maar om verantwoordelijkheid te nemen. Niet alleen voor opdrachten, maar voor zichzelf. Voor hun gedrag, hun ontwikkeling, hun toekomst.

Karakter is key

Hier leer je niet alleen wat je moet doen, maar vooral waarom. Het gaat niet om het diploma, maar om de mindset die je onderweg opbouwt. Niet om theorie, maar om karakter. Dit is waar het verschil tussen particulier en staatsonderwijs zichtbaar wordt.

Van systeemvolger naar waarde-creator

In staatsscholen word je opgeleid om te werken in een systeem: de overheid, een grote organisatie, een bestaande structuur. In particuliere opleidingen leer je hoe je zelf iets opbouwt. Hoe je handelt, onderneemt, richting geeft. Studenten leren denken in termen van waarde, niet van loon. Niet: hoeveel uur werk ik voor dit bedrag? Maar: hoe kan ik met initiatief, creativiteit en discipline waarde creëren die blijvend is? Dat is geen luxedenken. Het is precies het soort denken dat nodig is in een wereld die sneller verandert dan ooit.

De echte vraag: wat voor mens wil je opleiden?

Het publieke onderwijs heeft een waardevolle functie. Maar wie denkt dat alle scholen op dezelfde manier werken, leert en vormt, vergist zich. Het inzicht in het verschil tussen particulier en staatsonderwijs kan nieuwe perspectieven bieden. De echte vraag is niet welke school beter is. Maar wat voor soort mens wil je opleiden

Een volger of een bouwer
Iemand die wacht op richting
Of iemand die richting geeft

Onderwijs is nooit neutraal. Elk systeem draagt een verwachting, een overtuiging, een mensbeeld. De keuze voor een school is dus niet alleen een praktische, maar ook een principiële.